De empathische aanmoediging

"Daar voel je echt wel iets bij van binnen!"

In deze blog wil ik samen met jullie nagaan hoe je in het dagelijkse leven in gesprekken spontaan gevoelsnoties kunnen opmerken en kunt laten ontstaan bij de ander. Ik hanteer hierbij de term ‘empathische aanmoediging’.

Tijdens gesprekken kun je vaak opmerken dat er een zekere spanning aanwezig is. Iemand maakt een gebaar met zijn handen en armen. Of iemand toont een stemming of zoekt naar woorden. “Hoe moet ik dat nou zeggen…” Een empathische aanmoediging doet wonderen: er vormt zich een gevoelsnotie. Er is maar een klein duwtje in de rug nodig om iemand gevoelsmatig bij zichzelf te rade te laten gaan.

Jennie: “Het is niet te geloven. Ze heeft mij na thuiskomst nooit meer over teruggebeld. Na alles wat we daar samen hebben meegemaakt in die werkvakantie in Bosnië. Ik heb zoveel van haar geleerd en ik dacht er een vriendin bij te hebben. (Zucht en haar hoofd schut zachtjes ‘nee’) Onbegrijpelijk!”

Rita: “Zeg dat wel! Ze heeft je er nooit meer over teruggebeld… Die zucht die ik hoor, dat woord ‘onbegrijpelijk’ en je nee schudden. Daar voel je echt wel iets bij van binnen!”

Jennie: “Ja! En het voelt daar leeg en onbegrepen. Als een leeggelopen ballon... Iets in mij voelt daar als een lekgeprikte ballon. Ik heb het niet tot me door laten dringen dat het zich daar zo onder voelt.”

Toen Rita vriendelijk zei: “Daar voel je echt wel iets bij van binnen.”, deed ze impliciet een uitnodiging in de vorm van een statement. Ze vroeg niet van: “Voel je daar dan ook iets bij?” Dus geen vraag, geen suggestie. Wel een betrokken aanmoediging. Rita bleef haar vriendin nauwgezet volgen. Meer deed ze niet. Het kwam uit haar hart (nervus vagus), door middel van haar spiegel neuronen. De aandacht van Rita was naar binnen gericht, naar de plek waar gevoelsnoties ontstaan in de context van steunende en oprecht geïnteresseerd aandacht. Rita gebruikte de empathische aanmoediging als een uitnodiging om naar binnen te gaan.

Een empathische aanmoediging werkt helaas niet altijd. Degene waarnaar je luistert kan verdergaan met zijn vertellen over wat hij voelt in plaats van het opmerken en aftasten van wat hij van binnen voelt.

Een empathische aanmoediging is geen onderbreking, interruptie of interventie. Het empathisch aanmoedigen ontstaat vanuit de lijfelijke beleving van liefde voor een ander. 

Het heeft niet het nadeel van de interventie: “Hoe voelt dat in je lijf?”. Mensen die niet bekend zijn met focussen reageren daar vaak een beetje verward op. Ze voelen zich dan onderbroken in datgene wat ze willen zeggen. Het is even alsof ze zich hierdoor ondervraagd voelen. Het kan iets van een beoordeling in zich hebben voor de ander als je dat vraagt. Of er wordt een idee geschapen dat er iets verwacht wordt van degene die zijn verhaal doet.

De empathische aanmoediging heeft iets natuurlijks in zich en opent de weg voor nieuwe ervaringen. 

Natuurlijk is het ook zo dat de interventie: “misschien wil je eens nagaan hoe dat voelt in je lijf?” ook echt helpend is… Maar de empathische aanmoediging heeft iets natuurlijks, het geeft een zekere flow aan de emotionele kant van het gesprek.

De empathische aanmoediging helpt om een gevoelsnotie op te merken als iets wat het waard is om bij stil te staan. Het moedigt de ander aan om bij iets wezenlijks stil te komen staan. Degene die luistert blijft daarmee dicht bij wat de ander vertelt. Er ontstaat een contact zonder dat er inbreuk wordt gedaan. En er ontstaat een liefdevol contact waarin er van alles kan openbloeien.

Een empathische aanmoediging ontstaat vanuit de lijfelijk gevoelde liefde voor de ander. Je gebruikt de woorden die de ander gebruikt, de emotioneel geladen of lijfelijk gevoelde of in symbolen uitgedrukte woorden. Omschrijvende woorden laat je liever voor wat ze zijn.

Het mooie woordje ‘iets’ dat je toevoegt verwijst in een empathische aanmoediging naar de plek waar iemand het voelt, ook al weet je als luisteraar niet waar en hoe het gevoeld wordt. Maar je mag er van uitgaan dat zo’n plek in het lijf waar gevoelsnoties ontstaan er zeker is.

Voeg zo weinig mogelijk toe nadat je het “iets in je voelt daar wat bij”. Spreek langzaam en zachtmoedig. Dan voel je het zelf ook het beste. Begin bovenstaande zin door tegelijkertijd schuin naar beneden te kijken, naast degene waarnaar je luistert. En eindig deze zin door in de ogen te kijken van degene waarnaar je luistert. Hiermee moedig je hem aan om zelf het gesprek weer verder over te nemen.

Empathische aanmoedigingen zijn een belangrijk gereedschap van de liefde om meelevend mensen te helpen tot zichzelf te komen en na te gaan wat de gevoelsnotie hen over een bepaalde situatie duidelijk wil maken. Ik wil jullie uitdagen om wanneer jullie iemand anders ontmoeten vooraf met liefde in je hart aan de ander te denken. Beseft dat je liefde een krachtiger wapen is dan bijvoorbeeld opmerkingen, kritiek of verwijten. Liefde helpt eerst om verbondenheid te creëren. Luister ook met je hart en lijf. In het krachtenveld van verbondenheid is daarna het wonder te aanschouwen van de schepping van gevoelsnoties.

Tot slot. Jezus de Messias gebruikt ook empathische aanmoedigingen. Een prachtig voorbeeld is te vinden in het Bijbelboek Matteüs hoofdstuk 5 vers 1 tot 12. Van zijn woorden krijg ik iedere keer een heel (allesomvattend) gevoel. Deze woorden luchten me op en ze geven me een hoopvol besef dat het altijd goed komt, hoe kwetsbaar mensen en  situaties ook zijn.

Wacht eens even

Bij het focussen gaat het om de gevoelsnotie. Hoe krijg je zo’n gevoelsnotie? De vorige keer heb ik verteld dat gevoelsnoties vaak ontstaan als iemand naar je luistert. Natuurlijk ontstaan ze ook als je zelf stil word en de aandacht naar binnen brengt.

Wanneer je aandachtig naar iemand luistert, is het een idee om te letten op gevoelsnoties. Er gebeurt dan van alles.

Psychologisch gezien kan je zeggen dat er een echte ontmoeting gaande is. Je ziet het aan de buitenkant, aan de manier van het naar elkaar toegebogen zijn. Zelfs de gelaatstrekken van degene die spreekt en degene die aandachtig luistert lopen regelmatig synchroon.

Ook fysiologisch merk je dat er een aandachtige ontmoeting is. In de neurowetenschappen gaat men er vanuit dat communicatie één handeling is, uitgevoerd door twee breinen (Uri Hasson 2010). Wat er fysiek gezien gebeurt in de hersenen van de focusser, wordt weerspiegeld in de hersenen van de degene die luistert. Ook dit gebeurt bijna synchroon! En is er sprake van een verhoogde oxytocine-spiegel in het bloed, zenuwbanen en hersenen. Er ontstaat een gevoel van verbondenheid, van liefde. Maar je hoeft niet bang te zijn dat je eigen beoordelingsvermogen er onder te lijden heeft. Integendeel, zowel de persoonlijkheid van de focusser alsook de persoonlijkheid van de begeleider groeien, ze worden er beiden wijzer van.

Er is nog iets fysiologisch en dit vind ik belangrijk voor het focussen. De zogenaamde tiende hersenzenuw (nervus vagus) wordt tijdens een echte ontmoeting gestimuleerd. Deze zenuw begint in de hersenstam en heeft verbinding met diverse innerlijke organen. De belangrijkste verbinding is die met het hart. Deze nervus vagus kan ons een bonkend hart bezorgen als de situatie beangstigend is en bij ons de vecht of vlucht- reactie veroorzaken. Maar hij kan ook samen met de oxytocine een bedaar en maak contact-reactie opwekken. En volgens mij is deze tiende hersenzenuw ook betrokken bij de vorming van de gevoelsnotie tijdens het focussen. Deze hersenzenuw stuurt onze organen aan. En juist op de plekken van onze organen gaan we iets voelen. Ten minste als we daar met aandacht naar toe gaan. Ik vind het ook opmerkelijk dat gevoelsnoties meestal eerst vaag voelbaar zijn. Maar zodra je er met aandacht bij bent wordt er meer duidelijk. Er is een soort van communicatie tussen de lijfplekken waar de gevoelsnotie ontstaat en de hersenen. Er ontstaat een soort van lijfelijke innerlijke ruimte voor de gevoelsnotie. Wat is dat op prachtige manier ontworpen!

Stel je nu eens voor. Je luistert aandachtig naar iemand. Je zou kunnen opmerken dat het de richting opgaat van focussen. Je aandacht gaat tijdens het luisteren naar binnen, want je wilt dat wat degene tegenover je zegt vanbinnen voelen. Je merkt dat degene naar wie je luistert nogal snel spreekt. Het is net alsof hij spreekt vanuit een soort van innerlijke druk. En het is alsof jij ook zoiets gaat voelen bij jezelf. Hoe zou het zijn als je na een tijdje zou zeggen: “Wacht eens… ik wil dat eens goed nagaan bij mezelf hoe dat voelt.” Of: “Stop even… wat je zegt lijkt me belangrijk. Ik heb even tijd nodig om dat gevoel wat het oproept bij mezelf af te tasten.

Door dit zo te zeggen laten we zien wat langzamer gaan en ergens bij gaan stilstaan met iemand doet. Op deze manier gebeurt er iets tussen jou en de ander. Er wordt een focusruimte gecreëerd. De ander denkt niet wanneer je hem zo’n suggestie aanreikt dat hij iets fout doet, maar ontmoet in deze suggesties een vriendelijke oprechtheid vanuit liefde. De ander ontdekt ook dat hierin kansen liggen, dat er iets fris, iets nieuws kan ontstaan. Dat nieuwe krijgt de gelegenheid zich te vormen. Wat er in jouw lijf gebeurt als je op zo’n moment heel oprecht luistert en datgene wat de ander zegt mee naar binnen neemt, gebeurt hoogstwaarschijnlijke ook in het lijf van degene die tegenover je zit. De onderzoeken van de neurowetenschappen bewijzen dat!

De stilte die er dan valt is een creatieve stilte. Ook ontstaat er een innerlijk emotioneel draagvlak. Gevoeliger zaken kunnen ook aan bod komen. En dat geldt ook voor ingewikkelde processen, als het nu gaat om iets emotioneels dat gevoelig ligt of ook om iets technisch of wiskundigs.

Een jonge vrouw kwam eens in het park naast me zitten. Ik knikte haar vriendelijk toe. “He, he. Even wat rust.” Ik vroeg haar of ze gehaast of druk was. “Ik ben altijd druk en gehaast” bekende ze. “Misschien wil je daar eens een momentje bij stil staan, bij hoe dat daar vanbinnen voelt.” Ze slaakte een diepe zucht. Ik reageerde daarop me: “Ah, je merkt daar iets op dat altijd druk en gehaast voelt…” Het werd even stil. Plotseling vertelde de vrouw mij over iets in haar leven waar ze voor weg liep, iets pijnlijks. Ik mocht luisteren en nam iedere keer datgene wat ze vertelde mee naar binnen. De vrouw deed dat automatisch ook. Ik merkte dat ze tot zichzelf kwam en bij datgene kon zijn wat pijn deed en moeilijk lag in haar leven.

Mijn vriendelijke benieuwde reageren en mijn geloof dat ze zo verder kon komen met haar situatie had een uitwerking op haar: ze ging ook zelf met vriendelijke aandacht naar in haar ziel kijken. De spiegelneuronen, de oxytocine en de nervus vagus deden automatisch hun werk. De toevallige ontmoeting was plots diepgaand. Toen we afscheid namen hadden we beiden een voldoen gevoel. Er was een diepe vrede ontstaan in onze ontmoeting. Ze kon weer opgelucht en met nieuwe moed verder.

Wacht eens even. Deze suggestie heeft een dubbele uitwerking. Als jij liefde wilt geven door aandachtig te luisteren, zal deze suggestie jou helpen om je in te leven in de ander. Je zal er een gevoelsnotie bij jezelf over opmerken. Tegelijkertijd, ik vind het een wonder, gaat de ander ook bij zichzelf te rade en vormt er bij hem of haar ook een gevoelsnotie.