Focussen als vaardigheid bij het helen van diep verwondende verlieservaringen

Iemand verliezen die je dierbaar is veroorzaakt een hechtingswond in de ziel. De dood van je ouders, of van een broer of zus, de dood van je partner, de pijn die het veroorzaakt in je ziel is heftig. Er is een tijd van troost en heling nodig. Je moet jezelf hervinden. Remmende en blokkerende beelden uit de omgang van jou met deze persoon moeten gezien en verwerkt worden, zodat er een rustig beeld kan komen van de ander. Het is dus niet alleen het verlies wat je moet verwerken, maar er moet ook een verwerkt en positief beeld zijn dat achterblijft. Als iemand waar je gehecht aan bent dood gaat, gaat hij of zij niet voorgoed weg, maar hij of zij trekt bij je binnen.

Voor sommigen echter gaat verlating veel dieper in hun leven. Aan de basis van hun leven is een kwetsbare plek ontstaan met allerlei gevoeligheden. Het voelt instabiel van binnen, alsof allerlei kanten onzeker en in de verwarring zijn. Zij zien bij zichzelf al vroeg in hun leven negatieve beelden van verlating en instabiliteit. Verlating heeft de zich vormende hechtingsgevoelens onderuit gehaald. Er is een onveilig en onzeker stressgevoel achtergebleven (beangstigend impliciet emotioneel geheugen) waarin iemand zijn omgeving ervaart als instabiel en/of onbetrouwbaar.

Er leeft een negatief beeld over belangrijke anderen, met een overtuiging dat deze onbetrouwbaar zijn, niet beschikbaar voor steun en verbondenheid. Mensen met het stressgevoel rondom verlating en instabiliteit ervaren dat belangrijk anderen niet in staat zullen zijn emotionele ondersteuning, verbondenheid, kracht of praktische bescherming te blijven geven, omdat ze emotioneel instabiel en onvoorspelbaar (bijvoorbeeld woede-uitbarstingen), onbetrouwbaar, of slechts onregelmatig/beperkt aanwezig zijn. Mensen die veel te vroeg in hun leven een ouder of broer of zus door dood of scheiding hebben verloren, kunnen ook dit stressgevoel hebben, inclusief een overtuiging dat mensen die je lief hebt toch wel zullen dood gaan of je in de steek zullen laten voor iemand die beter is. Het is dus een angstige verholen overtuiging dat ze toch in de steek zullen gelaten worden. Dat bepaalt hun waarnemen van de werkelijkheid. Maar hoezeer je ook deze mensen probeert gerust te stellen, of hoezeer ze zichzelf ook proberen gerust te stellen, hun lijfelijke gevoel blijft angstig en onrustig, soms zelfs geuit in agressief gedrag.

De eenzaamheid wordt ervaren als leegte, als een je nergens meer aan vast kunnen klampen. Besef dat sommige mensen dit al vanaf het vroegste van hun leven zo ervaren!

Mensen met aan de basis een angstig impliciet emotioneel geheugen en de daarbij passende stresservaringen rondom verlating en instabiliteit ervaren het leven als instabiel, ze hebben iemand nodig waar ze zich op kunnen verlaten, maar dan in de afhankelijke zien. Ze voelen zich aan hun lot overgelaten en eenzaam. Hun stressovertuigingen tonen dat ze op hun hoede moeten zijn, dat ze soms afkerig zijn van contact, dat ze valse rust zoeken in vermijden en verslavingen.

Later in hun leven kunnen ze partners kiezen die hen bedriegen, die onbetrouwbaar zijn (verliefd worden op een man die al getrouwd is). In de relatie stellen ze zich vastklampend op, soms met vertoon van jaloers gedrag jegens de ander. Er wordt veel te veel geleefd vanuit wantrouwen, vanuit het onvermogen een ander jezelf te kunnen toevertrouwen. Angst, paniek en verdriet slaan op ongewenste momenten toe.

Soms durven deze mensen geen echte hechting aan te gaan, ze stellen zich ontwijkend en terugtrekkend op in hun huwelijk. Soms blijft ze zelfs alleen en gaan ze mensen uit de weg, soms gaan ze veel wisselende relaties aan en stellen ze zich op een onechte manier om afhankelijk op. Maar de eenzaamheid blijft knagen: Remy alleen op de wereld. Ze missen het basisvertrouwen en de zekerheid die nodig is om je liefdevol te verbinden met iemand anders.

Er ontstaat een vicieuze cirkel van verlatingsangst: door de verlatingsstress in hun angstige impliciete emotionele geheugen gaan ze krampachtig gedrag vertonen, teveel gericht op de ander, afhankelijk of soms zelfs agressief. Anderen laten hen hierdoor juist in de steek. "Er valt niet met hem of haar te leven."

De paniek is soms niet mis, door te vermijden kan de angst afnemen, maar er wordt geen rust gevonden. Ze komen niet bij het verdriet. De depressie die dit tot gevolg heeft voelt leeg en maakt hen soms agressief naar de ander of naar zichzelf toe.

Als je jezelf in de hier geschetste beelden herkent, zoek dan iemand die je langdurig kan begeleiden om je innerlijke ervaringen te leren opvangen en te verdragen. Vanuit de rust van de begeleiding kunnen deze beelden vervolgens langzamerhand gaan transformeren in beelden waarin je niet verlaten wordt, waar het voor je gevoel niet aan jou ligt, waarin interactiepatronen duidelijk zijn en jouw behoeften hun vervulling vinden. Beelden die je helpen om rust te vinden en vertrouwen.

Bidden helpt ook echt! Ik las het volgende gebed van iemand die doormiddel van focussen werkte aan zijn traumatische ervaringen rond verlating en instabiliteit.

“Ik kom dicht bij u, hemelse Vader en ik vraag U dat alle mij bekende onbekende negatieve beelden, ongezonde overtuigingen, destructieve lijfelijk opgeslagen beelden en herinneringen en alle lichamelijke klachten die te maken hebben met mijn schema van verlating en instabiliteit zullen worden gevonden, geopend en genezen. Doe dat alstublieft door mij te vullen met uw licht, uw leven, uw genade, uw opstandingskracht en uw liefde. Ik vraag u dat Uzelf mij in het focussen nabij wilt zijn (en de focusing begeleider ook wilt vervullen met uw liefde). Ik bid om een volledige doorwerking van uw kracht in mijn lijf en leven.”

Hoe kan je samen met een focusbegeleider hiermee bezig gaan?

Eerst wat informatie vooraf: Aangezien de vroegste psychologische schema’s die gevormd worden in de hersenen met hechten te maken hebben (het is namelijk heel belangrijk voor een kind veilig om zich te kunnen hechten), zullen mensen die vanuit hun angstige impliciet emotionele geheugen gevoelig zijn voor verlating, zich snel en heftig identificeren met het gevoel en de afweer tegen dit gevoel. Het is voor deze mensen namelijk heel moeilijk om bij dit gevoel te zijn, omdat de veiligheid en de behoefte aan veilige symbiose (noodzakelijkerwijs helemaal nog even opgaan in de veiligheid en koestering van de moeder) vroeg in hun leven niet aangevoeld, vervuld en begrepen is. Ze zullen zich niet alleen snel identificeren met dit pijnlijk gevoel van gemis, ze zullen zich er ook snel en wanhopig in verliezen en zodoende er niet snel een gevoelsnotie bij kunnen laten vormen.

Het is belangrijk voor de begeleider om de focusser te laten voelen dat hij met tegenwoordigheid van geest aanwezig is, met intense aandacht bij het proces wat er zich in de focusser voltrekt. Bij het begin van het focusproces gaat het erom dat de focusser eerst het verlangen naar symbiose durft te voelen. Dit is als een start nodig om de ervaring te herontdekken van het veilig willen ontdekken van de wereld en zichzelf. Het is nodig om verder te komen. Prioriteit heeft het leren om vriendelijk en benieuwd zijn naar iets in hen en ook benieuwd te zijn naar alle emoties en overtuigingen. Op deze manier kunnen verwarrende en pijnlijk onrustige gevoelens een plek krijgen en worden verdragen door de focusser.

Begeleid jezelf hardop als je naar binnen gaat (zie bodyscan). Of laat de focusbegeleider je daarin leiden. Wie de aandacht naar binnen brengt, zal ervaren dat hij zelfs bij de diepste verlating de impliciete steun van de begeleider, van God en van zichzelf ervaart. Dat werkt meteen opluchtend. In het begin van iedere focussessie dient dit onder begeleiding geoefend te worden. Er ontstaat overzicht, er ontstaan beelden waarin het diepste van de ziel zich leert te herkennen.

Besef als begeleider dat er veel pijn is geweest in het verleden, soms niet te verdragen pijn. En deze onvermijdelijke pijn is eerst in het heden ook niet gemakkelijk te verdragen. Jezelf splitsen in twee verschillende kanten is daarom vaak noodzakelijk voor de cliënt geweest. De ene kant verraad iets in de cliënt van de autonomie, het heeft de heftige neiging zich vast te klampen aan anderen, bezitsdrang te tonen en de ander te willen controleren, anderen ervan te beschuldigen hen in de steek te zullen laten, nijd te voelen, te concurreren met rivalen. En de andere kant verraad iets in hen van de verbondenheidsbehoefte en de daarvanuit zich ontwikkelende vrijheidsdrang.

Daarom is het belangrijk steeds vriendelijkheid voor en benieuwd te zijn naar beide kanten. Daarvan uit zal de focusser bij beide kanten een gevoelsnotie kunnen laten opkomen. Let ook op de neiging van de focusser zich onderworpen te voelen (angst en beklemmende onvrijheid), zich afhankelijk te voelen (leeg en verlamd) of zich te kort voelen schieten (extreme zelfkritiek en secundaire kwaadheid). Het kritische proces kan soms venijnig bezig zijn tijdens een focussessie.

Een belangrijk aspect is de aanwezigheid van de begeleider. Niet wat hij zegt is het belangrijkst (alhoewel goede begeleidingsvaardigheden ook nodig zijn), maar zijn aanwezig zijn met intense aandacht. Als de begeleider ook focussend bij zichzelf is, ruimte maakt voor de eigen ervaring en de ervaring van de focusser, dan heeft dat een vertrouwend effect. Er breekt licht door, rust en vertrouwen. 

Moeilijk te verdragen en angstig impliciet emotioneel geheugen kan worden benaderd doordat de begeleider ook het proces bewaakt: eerst opmerken in welke hoedanigheid dit angstige emotioneel impliciete geheugen zich aandient en vervolgens nagaan welke benadering dit impliciet emotioneel geheugen aangeeft waarmee het benaderd wil worden. Wat wil het niet, wat wil het wel?

De positieve ervaring van de begeleider, die met intense aandacht aanwezig is, vraagt ook om evaluatie aan het einde van de focussessie. Het kan aangewend worden eerst als een bescherming van wat er nieuw vanuit het impliciete is gekomen en kan later aangewend worden als een update voor het geheel aan ervaring van het schema verlating. De cliënt ervaart de focusbegeleider als iemand die aandachtig is. Dat geeft het besef en de ruimte om deze ervaring van aandachtig bij zichzelf te zijn zich eigen te maken. Zo leert en oefent hij om bij zijn ervaring te zijn, zonder samen te vallen met het onaangename en angstige gevoel. Hij kan focussend een relatie met ervaringen met betrekking tot verlating opbouwen er ook in intieme relaties op deze manier zijn eigen weg leren gaan.

Voorbeeld van het begeleiden van focussen bij verlating en instabiliteit:

• Breng je aandacht in je lijf.
• Voel je voeten op de grond. Merk op hoe ze van binnen en buiten voelen en ook het contact met de grond.
• Volg je aandacht naar je onderbenen, langs je kuiten…, je knieën…, door je bovenbenen…, naar je zitvlak. Merk op hoe je gedragen wordt door de stoel; sta er stil hoe dat voelt en welke beelden dat oproept.
• Volg je aandacht nu langs je wervelkolom, stapje na stapje, steeds verder naar boven, bij je nieren, tussen de schouderbladen, bij je schouders. Merk op hoe het daar voelt.
• Volg je aandacht ook door je armen naar je handen, merk op hoe het voelt en volg je aandacht weer terug naar je schouders.
• Breng nu je aandacht naar je nek. Tast met aandacht je nek af, merk op hoe het daar voelt.
• Volg je aandacht naar je hoofd. Merk op hoe je hersenen in de hersenpan van je schedel liggen.
• Sta met je aandacht 30 seconden stil bij de plek van je voorhoofd (de plek waar je wenkbrauwen bij elkaar komen…
• Sta met je aandacht 30 seconden stil bij de plek van je adamsappel. Voel de emoties, je schreeuw…
• Sta met je aandacht 30 seconden stil bij je kaken, merk op hoe het daar voelt… Verkrampt?
• Sta met je aandacht 30 seconden stil bij de plek van je slapen. Merk op hoe het daar voelt…
• Volg nu je aandacht door je keel naar je ademruimte, je borst, je maag en middenrif en je buik.
• Sta twee volle minuten stil bij hoe het daar voelt; komt er iets tevoorschijn wat aandacht vraagt? Sta ook stil hoe jij je daar bij voelt? Kun je erbij zijn? Is wat er tevoorschijn komt veilig voor jou? Of komt er in je lijf een afweerreactie als gevoel over het gevoel dat tevoorschijn komt?
• Ga na of je verder kunt met deze focusoefening, merk ook de begeleider op die met zijn veilige aandacht bij je is. Kijk de begeleider eventueel een moment aan en voel zijn vriendelijke en respecterende aanwezigheid. Neem dit veilige en respecterende gevoel mee naar het gevoel dat eerder tevoorschijn kwam.
• Gebruik een moment je voorstellingsvermogen om met aandacht naar vroege ervaringen in je leven te kijken. Ga nog een keer het huis van je jeugd binnen. Wat het een betrouwbare plek? Wat het een stabiele omgeving? Welke beelden komen er naar boven?
• Ga na wat je eventueel zou kunnen denken als kind in deze beelden die naar boven komen? Wat voelde het lijfelijk? Welke emotie kwam als eerste? Welke andere emoties erna?
• Misschien kun je nu ook de eenzaamheid die je in deze beelden kunt opmerken gaan voelen? Heb jij je wel eens extreem Remy alleen op de wereld gevoeld? Hoe voelt het missen van emotionele steun en van het aan je lot overgelaten worden? Vallen er in deze beelden mensen weg door de dood? Of was er iemand die je in de steek liet? Of had iemand woede-uitbarstingen? Of was iemand echt voor jou beangstigend onbetrouwbaar? Wat mis je bij jezelf? Welk basisvertrouwen en welke zekerheden werden jouw afgenomen?
• Ga na of iets in jou paniek voelt: Ik kan het niet alleen. Laat weten dat je daar bij wilt komen? In welke beelden in je leven kom je dit gevoel tegen? Hoe ben je daar iedere keer mee omgegaan?
• Ga ook vanbinnen na hoe de eenzaamheid en angst je wellicht een verholen stress opleverden van ‘Ik moet op mijn hoede zijn!’
• Misschien wil je nog een keer de begeleider moment aankijken om vervolgens dit veilige en respecterende beeld mee te nemen naar het gevoel dat eerder tevoorschijn kwam.
• Neem ook een moment om na te gaan in je geheugen of er ook beelden zijn waarin de situatie wel stabiel was en vertrouwd aanvoelde. Misschien wil je bij jezelf nagaan of je in deze situatie je wel verbonden voelde en dat het vertrouwd voelde om jezelf te kunnen zijn. Je mag ook beelden uit de bijbel (over Jezus de Messias of over God de Vader) hiervoor gebruiken die stabiliteit en vertrouwen in zich hebben.
• Wrijf met gevouwen handen in je handpalmen en zucht een minuutje heel diep en vaak door (buikademhaling; dit is een neuropsychologische techniek), totdat je een rilling ergens door je lijf voelt gaan. Dit doet de stress en de waakzaamheid dalen. Blijf met deze handeling tegelijkertijd denken aan de positieve beelden met de je sterker makende overtuigingen. Laat de opluchting en ontspanning lekker door heel je lijf gaan.
• Merk op dat je nu beter met aandacht bij de eenzame en stressvolle beelden kunt zijn. Je bekijkt ze als het ware door de bril van de beelden waarin de situatie wel stabiel was en vertrouwd aanvoelde. De ander blijft wel bij je en jij kunt je wel openen voor de ander en je kunt je liefde wel kwijt. Probeer deze mooie positieve opwinding die door deze positieve beelden worden opgeroepen diep te doorvoelen in je lijf! Vormt er zich een gevoelsnotie bij?
• Misschien is het nu het moment op te eindigen met deze focus-oefening. Neem je tijd om de beelden en de daarbij passende gevoelens vast te leggen voor je emotionele geheugen. Geef je angstige impliciete emotionele geheugen de gelegenheid zich te openen voor wat er door de positieve impliciete beelden heen duidelijk –expliciet- wordt.
• Misschien wil je in gebed God vertellen wat je hebt ervaren.
• Kom op jouw tempo weer rustig met je aandacht in het contact met de buitenwereld. Zie je begeleider.
• Misschien heb je de behoefte om het proces van deze focussessie met je begeleider te bespreken. Misschien heb je de behoefte om het een en ander in stilte te laten bezinken.